Burgemeester in Oorlogstijd

De barre winterkoude is sinds gisteren namiddag nog toegenomen zóó dat vele inwoners hun haarden niet voldoende konden verwarmen ook al had men nog voldoende brandstof ter beschikking. Het vroor hedennacht 20 graden. Omtrent 21.25 uur gisteravond hebben wij nog zware ontploffingen gehoord zóó dat de ramen winkelden.

Nu de militairen de in beslag genomen gebouwen hebben verlaten kan men de toestand waarin die gebouwen verkeeren opnemen. De pastoor maakte mij attent op door de soldaten in de localen der meisjesschool in de Doelstraat aangebrachte muurschilderingen, die voor ieder weldenkend persoon walgelijk zijn om aan te zien en strijden tegen ieder begrip van eerbaarheid. Zoo is er eene onder, voorstellende een persoon van het vrouwelijk geslacht, voor haar bed staande geheel ontkleed, behalve een kleine directoir aan, en daarachter een soldaat in dreigende houding met de revolver in de hand. Daar boven staat in het Duitsch: ‘zijn laatste bevel’ en daaronder: ‘hierin gaan liggen’. Van deze meerendeels zéér onsmakelijke schilderingen worden foto’s gemaakt om als bewijs stukken te kunnen dienen bij eenig protest van mij uitgaande. Nog zijn heden de gebouwen en localen door de militairen verlaten, niet vrij gegeven, hoewel alle eigenaren of gebruikers daar zoo vurig naar verlangen.

Momenteel zijn 25 werkloozen, onder toezicht in werkverschaffing aan het sneeuwruimen. Heden avond valt er wederom een flinke sneeuwlaag, zoodat morgen wellicht alle burgers wederom hun troittoir kunnen gaan zuiveren van sneeuw.

Onder zachter dooiend weer is alles rustig en hooren wij niets dan het heen en weer stappen van de wachthoudende militair bij het voor vertrek staande geladen wagens, voor onze deur op de Markt. Omtrent 10 uur heden morgen zijn de militairen met hun hebben en houden in de richting Dordrecht dan werkelijk vertrokken. De Hauftman Breidhoff kwam afscheid van mij nemen en zeide dat er wellicht geen andere militairen terug komen en alle gebouwen, bij hen in gebruik zullen vrij gegeven worden, wat een zeer aangename mededeeling voor mij en veel belanghebbenden was. Direct is dit nieuws door de gemeente verspreid en komt men mij mondeling per telefoon vragen of de gebouwen mogen in gebruik genomen worden, hetgeen ik eerst zeker weer, wanneer morgen, door de Bezirksverwaltung te Breda inventaris zal zijn opgemaakt alle weldenkende burgers verheugen zich in het vertrek der militairen en hoopen met mij, er geen anderen voor in de plaats te krijgen. Onder een voortdurende sneeuwstorm zijn om 13 uur de laatste wagens met goederen en militairen vertrokken. God zij dank.

Naar men als algemeene waarheid aanneemt, zijn er eertijds, ondanks het gebod om alle goude tientjes in te leveren nog veel van deze muntstukken in handen van de burgers gebleven, ook hier en .. worden die clandestien verhandeld of/en bewaard aangezien men toen reeds vreesde voor een sterke ontwaarding van ons geld. Nu is er sinds geruimen tijd geen zilvergeld meer in circulatie en zijn vrijwel alle rijksdaalders, guldens, halve guldens, kwartjes en dubbeltjes, tot zelfs de nikkele stuivertjes opgepot en kwam er enorm gebrek aan klein geld, zoodat bij openbare instellingen, postkantoren, spoorwegen, autobussen enz., met gepast geld moet betaald worden. Zoo is menig reiziger die geen gepast geld kon geven, aan de lokketten der vervoersmiddelen moeten blijven staan, ook omdat men geen wisselgeld had om terug te geven. Daarom is nu dan ook als eerder genoteerd, nieuwe pasmunt gemaakt en in circulatie gegeven als geldstukjes van 25, 10, 5, 2 1/2 en 1 cent waarde. Met dat al is gedreigd door den President der Nederlandsche Bank, dat het zilvergeld als betaalmiddel zou of zal uitgeschakeld worden. Naar ik verneem zijn er weinigen die zich daarvan iets aantrekken en gaat men nog meer over het zilvergeld op te potten. Hoorde men reeds lang geleden, dat voor een goud tientje f 70,- en f 80,- (papier geld) werd geboden nu biedt men naar ik hoorde reeds 7 en 8 papieren guldens voor een zilverne gulden en worden die als waardevol ruilmiddel gebruikt. Zoo zou men reeds een nieuwe rijwiel met de vroegere goede banden (uit de zwarte handel, anders krijgt men die niet meer) willen leveren voor 35 zilveren guldens, terwijl één zo’n goede buitenband voor f 80,- a f 90,- (papier guldens) nog niet gemakkelijk te koopen is. Ondeugende tongen beweeren dat de zilvere munten naar het buitenland gaan ten behoeve van oorlogsindustrie (lagers enz).

Bij deze barre weergesteldheid met veel sneeuw ligt bijna alle buitenwerk stil en is er veel werkloosheid. De vorige week waren er in deze gemeente 220 werkloozen waaraan steun ingevolge de geldende steunregeling werd uitgekeerd tot een bedrag van f 2204,27 en dat alleen zijn kostwinners.

De kerkelijke instellingen der Roomsch Katholieken betalen daarnevens de arbeiders die zich niet lieten onderbrengen in de nieuwe organisatie genaamd N.V.V. waarover de door den Rijkscommissaris aangestelde heer Goedewagen gesteld is als gemachtigde voor alles. Er zijn in deze gemeente voor dat doel, thans meer dan f 1000,- per week mede noodig, welk geld door de katholieken onderling en vrijwillig bijeengebracht wordt. Deze uitkeeringen en ontvangsten gaan zoo over geheel Nederland docht niet openbaar.

De collecte voor Winterhulp welke ook hier gehouden is met verkeerspeldjes van vorig jaar op 23 en 24 jan. j.l. heeft slechts het luttele bedrag opgebracht van f 22,66. Een zo’n laaf bedrag is nog niet voorgekomen en alhoewel het weer niet gunstig was teekent het toch de afzijdige houding van de bevolking tegenover deze vanuit Duitschland geimporteerde of opgelegde weldadigheidsvorm.

Bij nog eenige sneeuwval en afwisselend vriezend en dooiweer is het rustig gebleven. Inderdaad gaan de militairen hier morgen vertrekken. De gansche zondag hebben zij gepakt en ingeladen en staan des avonds hun wagens en vrachtauto’s blijkbaar gereed voor vertrek. We zoullen afmoeten wachten of er anderen voor in de plaats komen. Op mijn vraag daaromtrent wist men mij niets positiefs mede te deelen.

Andermaal was de nacht rustig en hebben wij geen geschut of vliegtuigen gezien of gehoord.

In de afgeloopen nacht heeft het veel gesneeuwd en zijn de straten met een laag van meer dan 10 cm dik met sneeuw bedekt. De militairen maken evenals de burgers verplicht zijn, voor hun verblijven de trottoirs zuiver van de sneeuw.

Nu hoorde ik meer positief, dat de militairen hier a.s. maandag zullen vertrekken, iets waarnaar de groote meerderheid der bevolking en ik mogelijk het meest verlangt, waarnu wij hopen dat er geen andere voor in de plaats komen. Dan kunnen wij mogelijk ook de paarden stal op het gemeentehuis reinigen want het is daar, nu ook daar, even als bij de meeste burgers, de waterleiding bevroren is, een stankhok gelijk. Het zou waarlijk een zegen zijn hier ook eens zonder militairen te zijn.

De macht is verder rustig verloopen. De vorst blijft aanhouden en alle rivieren zijn berijdbaar; door het koude weer worden echter vele schaatsliefhebbers (sters) weerhouden de schaatsen onder te binden. Heden nacht zou het wederom 19 graden gevroren hebben. Uit betrouwbare bron vernam ik heden dat een sigarenleverancier uit Moerdijk, die aan de firma v. Eck voor de oorlog sigaren heeft geleverd van 6 cent voor deze sigaren waarvan er nog enkele kistjes van 100 in het bezit zijn van genoemde firma f 1,- (een gulden) per stuk of f 100,- voor een kistje van 100 heeft geboden om die sigaren wederom met winst van de hand te doen. Het teekent wel hoe sommigen de waarde van het geld aanslaan. Heden zijn de nieuwe pasmunten kwartjes, dubbeltjes en centen beschikbaar gesteld voor het publiek.

De vorst neemt nog toe bij heldere hemel. Heden nacht heeft het 19 graden gevroren.

Voor eenige dagen ontving ik, als wellicht alle burgemeesters een schrijven van den Commissaris dezer provincie informeerende of en zoo ja waar burgemeestersbijeenkomsten worden gehouden. Zulks naar aanleiding van hetgeen de Beauftragte des Commissaris schreef ‘Ich lege wert darauf zu erfahren ob und wo etwa in der Provinz periodische Bürgemeisterszuzamenkünfste stattfinden und welche gemeinden jeweils vertreten sind”.
Voor 15 januari wordt bericht verwacht indien zulke bijeenkomsten plaatsvinden. Mij is van zulke bijeenkomsten niets bekend.

Nog ontving ik op 21 dezer de volgende circulaire
Opvoedersgilde, secretariaat ‘s-Gravenhage, Jozef Israëlslaan 46
Edelachtb. Heer,
In opdracht van het hoofd van het opvoederssgilde, prof. dr. R. van Genechten, heb ik de eer mij met het volgende verzoek tot u te wenden. Het algemeen reglement van het opvoedersgilde, dat zich o.m. ten doel stelde herziening van opvoeding en onderwijs in volkschen zin, opent de mogelijkheid, dat rechtspersonen, die op eenigerlei wijze bij de opvoeding en/of het onderwijs betrokken zijn tegen een minimum bijdrage van f 10,- per jaar als begunstiger tot het overheidsgilde toetreden. Zij ontvangen dan het, thans nog als maandblad verschijnende orgaan van het Opvoedersgilde ‘Opvoeding in Volkschen Geest’ toegezonden. Ook de Nederlansche gemeente is betrokken bij de opvoeding en het onderwijs en reeds verscheidene van uw ambtgenooten hebben dan ook besloten de onder hun leiding staande gemeente als begunstiger tot het Opvoedersgilde te doen toetreden. Ik richt mij thans tot u met het beleefde verzoek te willen besluiten, dat ook de onder uw leiding staande gemeente begunstiger wordt van het Opvoedersgilde. Met belangstelling zie ik uw antwoord tegemoet; bij voorbaat dank ik u voor de te nemen moeite. Met verschuldigde hoogachting. De secretaris van het Opvoedersgilde, dr. T. Breedvelt

Ik merk hierbij op, dat ik naar mij volle overtuiging er niet aan kan medewerken om bovengenoemde Opvoedergilde met gelden van de gemeente, welke gemeente voor 99% afwijzend staat tegenover die z.g. “volksche opvoeding” te steunen; ik mag daaraan niet meewerken, waarom mijn antwoord ook afwijzend zijn zal.

Heden avond omtrent 19.30 uur hooren wij wederom het afweergeschut in de richting Rotterdam. Ongeveer 10 minuten later hooren wij vliegtuigen in de lucht. Waarschijnlijk is dit een herhaling van hetgeen gisteren plaats vond. Nog meermalen is het afweergeschut in onze woningen gehoord.

 

Thans vriest het 15 graden en is het heel erg koud, waarom zeer veel menschen bittere koude lijden wegens gebrek aan brandstoffen. Zelfs al heeft men bonnen voor bandstoffen dan kan men nog niet steeds kolen verkrijgen omdat de leveranciers ook geen kolen in voorraad hebben. De toestand is nijpend waarom velen zich onrechtmatig van brandstof -hout uit de weilanden enz- voorzien, hetgeen door de eigenaren niet zwaar wordt opgenomen, vanwege de brandstofnood.

Het blijft rustig in de gemeente en heden zijn er, in tegenstelling van andere dagen dat er geen vliegtuigen gehoord of gezien zijn, een paar vliegtuigen gezien en gehoord.

Heden informeerde men mij of ik mogelijk nog behoorlijke sigaren had van voor-oorlogsche kwaliteit. Voor zulke sigaren wilde men f 0,50 per stuk geven ofwel f 50,- per kistje van 100 stuks. Meer en meer vindt ruilhandel plaats en alles kan men ruilen omdat van alles tekort is en men algemeen verwacht dat er over enkele maanden niets meer te koopen zal zijn en dan wel geld, maar geen goederen zal hebben.

Heden avond om 22.15 uur hooren wij flinke ontploffingen in de richting Rotterdam waar ook zoeklichten in werking zijn. Wij vermoeden dat het afweergeschut (het Vlak) daar op Engelsche vliegtuigen schiet. Even later hooren wij meerdere vliegtuigen in de lucht boven onze plaats en zijn dit wellicht doorgaande Engelsche vliegtuigen die op bezoek gaan naar Duitschland.

Alles is en blijft nog rustig. Van vertrek der militairen is nog niets te bemerken.

De directeur van de gasfabriek alhier berichtte mij dat in de maand december netto zijn afgenomen 104.000 m3 gas in totaal waarvan alleen door de Duitschers hier 30.000 m3 zijn verbruikt en dat dit alleen nog maar is ten behoeve van de naar schatting ca. 400 militairen die hier gelegerd zijn in jongensschool met gasverwarming. Die gelegerd zijn in de bewaarschool der zusters in de Oude Kerkstraat en in het gasthuis, hebben dan nog centrale verwarming. Heden, zoo berichtte de directeur, is meer dan 5000 m3 gas afgeleverd hetgeen de productie ver te boven gaat, waarom nogmaals de druk moet verlaagd worden. Alvorens daartoe te besluiten heb ik den plaatsvervangende kommandant afgevraagd of de militairen binnenkort vertrekken waarop hij geen positief antwoord kon geven, althans aan mij gaf. Hij zou echter de soldaten aansporen minder gas te gebruiken, waarvan ik geen resultaten verwacht.

Op het marktterrein waren slecht weinig runderen aangevoerd voor de verplichte levering en dan nog veel zeer veel jong vee van ca. 1 jaar oud waarvan er 2 in plaats van 1 geleverd mogen worden. De veestapel krimpt aldus wel zeer sterk in, hetgeen van invloed zal zijn op de beschikbarer stalmest volgend jaar, op de melk- en vleeschproductie enz. Het is alles afbraak van onze bestaande middelen voor den landbouw in de naaste toekomst, waardoor de toestand in den landbouw ieder oorlogsjaar achteruit vliegt en dit in sterk toenemende mate naar gelang de toestand zoo blijft.

Alles blijft rustig. De voortgaande vorst -heden omtrent de middaguren vriest het nog 10 graden- belet alle werkzaamheden in de bouwvakken en in de landbouw.

Met de rookartikelen gaat het voor de rookers meer en meer moeilijker worden. In tabakswinkels worden reeds pakjes chag/sigarettentabak -van 50 gram, in tween gesneden om zoveel mogelijk liefhebbers te helpen. Mijn sigaren leverancier deelde mij mede dat hem reeds f 30,- geboden is voor 100 sigaren, die in normale tijden slechts 5,- per 100 kosten. De nieuwere sigaren met voelblad van papier, zijn bijna niet te rooken.

Heden werd hier hengstenkeuring gehouden. Naar ik vernam worden er reeds prijzen van f 20.000,- (twintig duizend gulden) en meer geboden voor goede hengsten.

In alle katholieke kerken worden collecteren gehouden sinds geruimen tijd ten behoeve der nooden der bisschoppen in Nederland. Deze collecten brengen veel op naar wij vernemen. Van die gelden worden personen -meest arbeiders- ondersteund die trouw zijn gebleven aan het bevel der bisschoppen en niet zijn aangesloten in de speciaal voor hen in het leven geroepen eenheidsorganisatie n.m. in het N.V.V. of Nederlandsch Vakverbond waaraan een N.S.B.r als gevolmachtigde is benoemd door den Rijkscommissaris

Bij strenge vorst blijft het kalm op straat in de lucht. Nog verneem ik niets officieels van het weggaan der militairen. De liefhebbers schaatsenrijders komen per schaats over de rivier ‘De Mark’ van Oudenbosch en verder naar de ijswedstrijden op de ijsbaan alhier.