Om 7.30 uur selomneele uitvaartdienst in de R.K. kerk voor de slachtoffers bij de ramp en de gevallen militairen uit Zevenbergen. Een volle kerk met geloovigen.

Om 9 uur per auto naar Den Haag om geld (F 20.000,-) en besprekingen gevoerd met het Ned. Roode Kruis waar voor mij niets te doen was, daar na met den heer Nap Mulder en den heer Spitzen van Bin. Zaken. Deze deelde mij mede dat zij Burgers, is benoemd tot Regereringscomissaris voor wederopbouw. Aan hem rapport uit brengen. Heb na al een en ander omtrent de ramp mede gedeeld. De geheele wederopbouw, zal van uit Den Haag geregeld worden. Zevenbergen zal de noodige aandacht hebben. Wegens gebrek aan pasmunt is heden nog doorgegaan met uitreiken van waardebons en kunnen morgen 22 mei de winkeliers deze waardebons bij den gem. ontvanger verzilveren. Heden meldden zich 3 man van de militaire politie, wonende aan station L. Zwal. die eerder dienst deden aan de Moerdijkbrug doch nu door hun commandant zijn vrijgegeven om in deze gemeente de politie te versterken waarvan door mij een dankbaar gebruik zal worden gemaakt. Ik heb bepaald dat zij speciaal te Zevenbergschen Hoek hun dienst zullen verrichten onder commando van de chef v. politie te Zevenbergen.

Heden is, voor het grootste gedeelte der kom van Zevenb. Hoek, ook van electrisch licht voorzien. Heden namiddag is een belangrijke hoeveelheid te Zevenb. Hoek vermiste goederen in een woning aangetroffen welke woning aan de politie was aangewezen. Deze goederen, van velerlei aard zijn blijkbaar bij vertrek der Duitsche troepen aan de verschillende burgers ter plaatse geschonken doch door onze politie in beslag genomen en opgeborgen. Ook is bij mij heden morgen een ongeladen revolver door een postbode, die hem in een postzak vond, gedeponeerd en door mij opgeborgen.

Heden morgen zeer druk voor afgifte vergunningen bezine gebruik. Om 10 uur bespreking met de Orts-commandant te Moerdijk, commandant Gien, met Matthee aldaar en de burgemeesters van Zwaluwe en Klundert. Meerder onderwerpen zijn besproken als; herstel telefoon, hetgeen nog wel enkele dagen zal wachten; de kostwinners vergoeding als nog te betalen over de week van 5-11 mei; Cafes sluiten om 10.30 uur, winkelzaken sluiten om 8 uur; alle menschen om 10.30 van de straat voor private personen die noodig op straat zijn kunnen een bewijs ontvangen van den burgemeester; voor gebruik benzine zoolang die aanwezig is, kan door den brugemeester vergunning tot verbruik worden gegeven.
Wapens en munitie ook van Ned. militairen moeten zoolang daaromtrent door de D. plaatselijke commandant niet anders is bepaald, op het gemeentehuis achter slot, opgeborgen blijven.

De menschen moeten zooveel mogelijk aan het werk worden gesteld desnoods met gelden voor te schieten door de gemeente.

1 uur n.m. Heb heden direct de redactie voor drie bvekendmakingen gereed gemaakt voor- en wel: een voorsluiting cafes en winkelzaken; een voor aanmelding van Nederl. militairen die hun verband hebben verloren en een voor inlevering van nog aanwezige of gevonden vuurwapenen, munitie en rijwielen, in te leveren op het politiebureau. Deze bekendmaking en lastgeving gaat nog heden uit.

3 uur n.m. om 3 uur is een vergadering gehouden waarop alle gisteren door mij uitgenodigde personen tegenwoordig waren, behalve de heeren H. Aarden te Hazeldonk en M. v.d. Stee te Langeweg die verhinderd waren. Spontaan werd mij verlangen, om een werk comité en een comité van aanbeveling te benoemen ingewilligd. Er zal in de gemeente zijn één comité zowel van kath. als van protestanten heowel deze laatste N.H. reeds bezig waren te collecteren en in behoeften te voorzien. Het werk-comite bestaat thans uit de volgende personen: J. Walen kap. voorzitter, … leden, terwijl het comite van aanbeveling bestaat uit de volgende personen: …
De oproep gaat nog heden en morgen uit terwijl een bureau en verzamelplaats wordt gevestigd in het parochiehuis te Zevenbergen voor Zevenbergen en in een lokaal der jongensschool te Zevenb. Hoek voor daar. De meisjes-organisaties zullen ingeschakeld worden om te vragen en te collecteeren waarn nog deze week een uitdeeling zal plaats hebben. Heden middag ben ik per auot naar ‘s-Hertogenbosch geweest om te trachten den com. der Kon. te spreken. Heb den griffier der Staten gesproken die mij zeide dat de werkzaamheden ter griffie wederom doorgaan en ons thans per post zullen bereiken. Heb hem toegezegd zoo spoedig mogelijk te rapporeeren inzake de plaatselijke toestand in verband met de bezetting en de bominslagen met de gevolgen van dien. Heden middag ontving ik het eerste rapport van H. Oosterink die te Zevenb. Hoek werkzaam is de ruimste scahde op te nemen. Hij rapporteert dat geheel verwacht zijn: 3 landbouwschuren (F 14000,-), 10 woningen (F 45000,-), 11 winkels met woningen (F 73200,-), 1 klooster (F 17000,-), 2 scholen (F 27000,-), 1 patronaatsgebouw (F 15000,-)
Gedeeltelijk beschadig doch te herstellen: 1 school (F 700,-), woningen en winkels (F 22000,-), kerk en pastorie (F 4000,-), totaal: F 217.700,-
Geschatte verlies en schade aan goederen in woningen en winkels, winkel voorraden, gereedschappen voor de 21 vernielde woningen en winkels F 65000,- voor de overige woningen en winkels (F 12000,-) aan scholen kerkelijke gebouwen (F 15000,-), te zamen F 92000,-. Te Langeweg geheel vernield 1 landbouwschuur (F 15000,-), 2 arbeiderswoningen (F 5800,-), aan goederen en meubilair (F 18000,-), F 28.800,-. Alles te zamen F 338.500,-

De burgergevangen zijn zaterdag 18 mei thuis gebracht (vrijgelaten) en zijn vanuit den Haag door D. auto’s vervoerd.
De afgeloopen nacht is niet zonder eenige bangheid voorbij gegaan. Omtrent 12 uur waren er, gedurende meer dan een uur geregeld vliegtuigen in de lucht waaruit vuurpijlen werden neergelaten althans teekenen worden gegeven. De zoeklichten richtten hun bundels licht op vliegtuigen en eenmaal werd, van zeer nabij afweergeschut gehoord, zoodat vele inwoners haastig hun slaapplaatsen verlieten. Gereed om zich te bergen.

De kerkdiensten te Zevenbergen, zoowel in de Kath. als andere kerken, gaan heden gewoon door. Het is aangenaam te zien en te vernemen hoe door boodschappers van elders brieven worden doorgegeven houdende berichten van familieleden in militairen dienst. Ook heden is het voor mij een drukke dag vanwege de vele vragen van allerlei aard, inlichtingen enz. Vooral komen er veel om een vergunning om benzine te mogen koopen en gebruiken voor vervoer van vee en personen die van elders naar huis willen komen overigens in Zevenbergen zooweinig van de Duitsche bezetting te zien dat het de gewone toestand van weleer zou wanen.
1.30 uur. Voornemens zijnde een comité in het leven te roepen voor inzameling van kleeding, dekking en schoeisel, zal ik trachten hedenmiddag dienaangaande een bespreking te hebben met den pastoor te Zevenbergen. Na bespreking met den pastoor te Zevenbergen, de beide dominés ter plaatse heb ik een aantal vooraanstaande personen tegen morgen n.m. 3 ten gemeentehuize geconvoceerd om een aanbevelings- en werk- comité samen te stellen welke convocaties ik heb doen bezorgen en gedeeltelijk zelf bezorgd heb. Daartoe ben ik ook heden namiddag nog te Zevenb. Hoek en Langeweg geweest. Te Zevenbergschen Hoek haaden de eigen bewoners heden weinig of niets aan herstel der daken gedaan. Wel waren schilders van Zevenbergen en Zwaluwe aan het werk geweest om glas te zetten in ramen. Het is te Zevenb. Hoek naar ik van agent v. pol;itie v. Tiel vernam zeer druk geweest met vreemdelingen. Naar ik vernam zijn er weinig plaatsen zoo erg getroffen als Zevenbergen en Zevenb. Hoek. van de gem opzichter te Zevenbergen, die de lijst van vernielde panden moet uitwerken vernam ik dat in Zevenbergen alleen al 105 woningen totaal zijn vernield door bominslagen en branden, terwijl nog 18 woningen voorlopig niet bewoond kunnen worden. Ik gaf dan bouwkundige Oostink heden opdracht mij ook de globale getallen te geven van de vernielde woningen te Zevenb. Hoek, zulks voor morgenmiddag 2 uur.

Ook te Zevenbergen is het een drukke dag geweest doordat vele vreemdelingen een kijkje kwamen nemen. Van Dominie Verweys vernam ik, toen ik hem sprak over oprichting van een comite voor inzameling van gelden en goederen dat zijn kerkelijke gemeente reeds gisteren werkzaam was om een en ander te doen voor de getroffen leden zijner gemeente. Zoo had de collecte in zijn kerk heden voormiddag ruim F 600,- opgebracht. Ook pastoor Bijnen heeft zich in verbinding gesteld met het R.K. Huisvestings-comité te ‘s-Bosch om hulp in nood. Morgen zal een en ander besproken en nader geregeld worden in de door mij belegde vergadering. Ben besloten zoo vlug mogelijk den commissaris der Koningen in ‘s-Bosch te Spreken over alle aangelegenheden zulks omdat ik van pastoor Bijnen vernam dat deze in ‘s-Bosch is. Heden heb ik andermaal een drukke dag gehad mede omdat vele autobezitters kwamen vragen om vergunning benzine te koopen en te gebruiken, waartoe ik, onder zekere voorwaarden vergunning kan verleenen.

Heden nacht rustig geslapen hoewel ik heden morgen vernam, groote D. troepen eerder in westelijke richting vertrokken met enorme spoed de gemeente passeerden. Heden voomiddag wederom enorm druk voor mij. Besloot zulks op last van den minister van Binn. Zaken welk bericht per radio doorkwam de uitgifte van noodgeld te staken. Momenteel is geen enkele Duitsche militair in de kom van Zevenb. te zien; zitten dus ook zonder commandant. Bespreking met hoofden van scholen omtrent aanvang scholen. Heb hen geraden a.s. maandag gewoon te beginnen na heden de scholen gezuiverd te hebben van legerstroo en andere dingen. Meedere klachten komen bij mij in van, zonder betaling, weg genomen vertuigen, autos, paarden en vee en andere huishoudelijke artikelen. Ik raad allen mij schriftelijk te rapporteren. De pastoor van Zevenb. Hoek komt zich beklagen over verdere plunderingen in de woningen en verzoekt toezicht op Zevenb. Hoek is groot gebrek aan glas en hout. De meisjes school als ook de jongensschool zijn vrijwel geheel weg; de eerste school is uitgebrand evenals het zusterhuis daarbij. Met de opruiming van puin op de straten in Zevenbergen wordt doorgegaan even als herstel van gas en waterleiding. De telefoon is nog niet herstelde zoodat elke communicatie met overig Nederland nog verbroken is.

Heden morgen is sinds vorige week, een gedeelte post bezorgd. welke gisteren in R’daal met een auto is gehaald; deze correspondentie is van 8 mei en vroeger. De eerste geld-bonnen worden heden in betaling door den gemeenteontvanger aangenomen. Heden namiddag naar Zevenb. Hoek voor besprekingen en regelingen. Vele eigenaars of houders van woningen, schurem enz. zijn druk bezig de daken waarvan de pannen dooreen zijn geslagen, te herstellen op Zevenb. Hoek is vrijwel geen enkel pannendak waarvan de pannen niet af of dooreen zijn gevallen; zulks zelfs op gebouwen ongeveer een kilometer van de bominslagen Men schat het aantal te Zevenb. Hoek uit vliegtuigen geworpen bommen op +- 20 stuks. De kerkdiensten zullen morgen, zondag niet gehouden worden daar de kerk niet bruikbaar is. De ravage te Zevenb. Hoek is geweldig. De heer Oosterink zal enkele dagen noodig hebben om de ruw geschatte schade aan de woningen op te nemen. De duoor mij ingestelde commissie heeft arbeiders geworven om gesneuvelde doode koeien een drietal en 2 doode paarden te begraven welke cadavers lagen te rotten.
Algemeen is de klacht ook te Zevenb. Hoek dat terwijl de bewoners hun woning hebben verlaten vanwege luchtgevaar overal geweldig geplunderd is. Geheele inventarissen kleine meubelen, zelfs radio-toestellen en geheele gardarobe in sommige woningen zijn geroofd. Alle goud en zilver is veelal verdwenen. Het gebeurt dat verdwenen voorwerpen ook gouden sieraden in eenig pand verdewenen, in een ander pand worden gevonden. Zeer veel is door de militairen gevorderd, zooals autos, granen, karren, rijwielen, zonder daarv oor kwijting te geven terwijl het leger onderhdeel dat gevorderd heeft niet meer bekend is.

In de gemeente zijn alle benzinepompen aldus geledigd en is er geen bezine meer voor autos der ingezetenen. In de Kom van Zevenbergen is het heden bijzonder kalm en worden er zeer weinig militairen waar genomen. Heb heden-avond de schildr A. Zom aangezocht om morgen Zondag 19 dezer te Zevenbergschen Hoek met 3 knechten ruiten te gaan zetten waarvoor deze wel glas in voorraad heeft. Hij kan beginnen aan de pastorie te Zevenb. Hoek, waar ook alle ruiten in stukken liggenb. Aangezien aldaar, morgen, geen kerkdiensten worden gehouden en geen zondag wordt gehouden, zal hij daarheen gaan. Het is opmerkelijk dat de menschen thans in grootere getale de kerkdiensten bijwonen zooals b.v. het zaterdag-avond-lof. Hedenavond ben ik per rijwiel gaan zien waar de opgeblazen bruggen aan de Mark, n.m. de spoorbrug en de Lamgatsche brug. De spoorbrug ligt in twee stukken in de Mark, de Lamgatsche brug het draaibare gedeelte. Deze laatste brug is door de D. militairen direct voor het verkeer hersteld als noodbrug met een vaartuig daaronder zooals zulks het geval is bij de burg over de Mark te Zwartenberg. Nabij de spoorbrug over de Mark zijn voor deze door Ned. militairen opgeblazen werd, een tweetal bommen uit eenig vermoedelijk Duitsch vliegtuig geworpen zonder schade aan de brug te brengen. Zoo is ook zulk een bom geworpen, kennelijk om de spoorlijn te vernietigen kort nabij het sation Zevenbergen en zijn 6 bominslagen te zien nabij Zevenbergen in de z.g. boezem waarvan 2 zeer kort bij het gasthuis te Zevenbergen en zelfs één in de tuin van dit gasthuis dat vol ouden van dagen was. Ook tusschen de kom van Zevenbergen en de spoorbrug voor de Mark zijn drie bomaanslagen in het land te zien. Overigens alles rustig.

Om 10 uur n.t. ontvang ik den heer H. Matthee van Moerdijk, die, naar hij zegt door de Duitsche Commandopost ter plaatse tot burgemeester van Moerdijk is benoemd. Hij verzocht mij a.s. maandag om 10 uur v.m. een bespreking te hebben met bedoelden commandant waarbij ook de burgemeester van Zwaluwe en Klundert aanwezig zullen zijn.

Een betrekkelijk rustige nacht gehad. Voor de eerste maal sinds 11 mei hebben wij ons ontkleed en op de kamer geslapen. Middernacht hoorden wij afweergeschut in den omtrek hetgeen zeer verontruste.

Heden voormiddag een oproep uit laten gaan om kennis te geven van nog eventueel vermiste personen. Een tweede bekendmaking aan de inwoners van Zevenbergen met de lastgeving op te geven welke personen men heeft opgenomen in de gezinnen en zulks afkomstig uit andere gemeente(n) of uit deze gemeente en bij verandering daarvan steeds opgave te doen ter secretarie. Heden voormiddag een bespreking gehad met industrieelen v. Opstal, Hartman en Leijten die bij de Kamer van koophandel te Breda zullen informeeren omtrent de algemeene toestand om de bedrijven voort te zetten. Verschillende menschen vragen onderdag en waarom ik hen tracht te plaatsen bij andere inwoners of tijdelijk ledigstaande woningen. Het raadslid Vermeulen heeft de vorige dagen met de menschen rondom station L. Zwaluwe bij de zusters te Moerdijk doorgebracht. Een ter plaatse gevormd comite tracht de noodige hulp in velerlei vorm te verleenen. Gisteren heeft Vermeulen rottende runderen in de polder begraven ongeveer 14 stuks. Vermeulen heeft gisteren nog zorg gedragen dat een 5 tal lijken die in de verdedigingswerken nabij station L. Zwaluwe lagen werden geborgen. De troepen transporten duren voort verschillende maatregelen en verordeningen worden per radio doorgegeven als verbod motorbrandstof, behoudens enkele uitzonderingen, de verplichting tot openen der banken, de munt betreffende waarbij alleen het Ned. geld en de R.M. geldig betaalmiddel zijn, het inleveren van vuurwapenen, voorzoover zulks nog die nog in het bezit mogen zijn van burgers enz. enz. Met den avond wordt het rustiger in de gemeente. De bedrijven stellen zich in om normaal te gaan werken. De radio-distributie is voor een deel der kom wederom in werking. Eerstmaal ontvang ik van een ander de courant ‘Het dagblad van Noord-Brabant en Zeeland’ waarvan slechts 1 blad meer bestemd voor de gemeente Breda. De heer Oosterink, belast met de leiding van opruiming te Zevenb. Hoek rapporteert mij dat ter plaatse de gas, water en electriciteit ter beschikking is. Het opruimgswerk op straat is geschied door militairen, Ned. Krijgsgevangenen, terwijl hij reeds begonnen is aan het rapport inzake de wooningen die onbewoonbaar zijn. De krijgsgevangen militairen en burger-gevangene, die in de R.K. Kerk waren gehuisvest, zijn heden morgen naar elders overgebracht.

6 uur. Sinds het de oorlogstoestand met Nederland is begonnen zijn tot heden hier geen couranten verschenen of poststukken bezorgd of weggegaan. Momenteel weten wij nog niets van onze 4 kinderen elders en wellicht zij niets van ons.

9 uur. Verschillende waardevolle voorwerpen o.m. gelden, welke in puinhoopen zijn gevonden nagezien en in ontvangst genomen.

10 uur. Met pastoor ZvB H. en H. Lips besproken om heden middag te Zevenb. Hoek te gaan zien, daar een hulp-comite in te stellen enz. H. Oosterink opgedragen te Zevenb. Hoek de al of niet bewoonbaarheid der woningen te controleeren en het toezicht te nemen bij opruimingswerken.

10.30 Vergadering van B&W. Alle genomen maatregelen met wethouders besproken en goedgekeurd. A. de Gouw Az. aangezocht om de vernielde en onbruikbare geworden woningen vast te stellen. Besloten alleen bonnen af te geven aan hen die beslist geen middelen hebben om in het allernoodzakelijkste te voorzien en dit op basis van de normen der steunregeling. Voor voorziening van kleeren en andere uitgaven worden geen speciale bonnen verstrekt. Een oproep zal uitgaan tot de bevolking wie alsnog der ingezetenen wordt vermist.

12 uur. De gasfabriek levert voor het eerst wederom gas. Een groot stuk omhulsel van een hier gevallen bom heb ik tot mij genomen om te bewaren. Het uurloon aan werklieden die puinhoopen opruimen en herstellingswerken verrichten zal gebaseerd worden op basis van het loon der landarbeiders (contractloonen)

2 uur. Ben te Zevenb. Hoek geweest met pasoor en H. Oosterink, bouwkundige. Verschillende bominslagen ter plaatse ook in Rijksweg, voornamelijk in voorste deel der kom, zuidzijde tot en met de kerk. De ruine is verschrikkelijk. Hieromtrent zal Oosterink een rapport maken. Bakker Reniers gelast direct te gaan bakken. Waterleiding is hersteld behalve het gebombardeerde deel. Voldoende meel en gist aanwezig.
Heb H. Crips, pastoor en G. van Unnik verzocht in comite de zaken daar te behartigen. Onder leiding van Oosterink begint omrgen het opruimingswerk en het omver trekken der gevaarlijk staande bouwwerken.
Meerdere uitgeweken gezinnen komen terug voorzoover hun woningen bewoonbaar zijn. Velen zullen morgen de ramen met planken dichten. De meeste inwoners willen wel terug en vragen mijn advies. Na ingewonnen informaties kan ik alleen zeggen terug te gaan voor eigen verantwoordilijkheid aangezien in den nacht van 14-15 dezer de Engelschen nabij de brug Moerdijk nog bommen hebben geworpen. Op het voorplein van de kerk staan de +- 20 persoonen waaronder de heer van Laarhoven hoofd der school onder toezicht van D. wacht zulks in afwachting wat met hen geschieden zal. Een en ander staat in verband met de schietpartij te Langeweg. In de R.K. Kerk zijn +- 150 Ned. militairen geinterneerd; onder bewaking worden zij vastgehouden. Omtrent de schietparijt te Langeweg zal ik trachten v. Laarhoven te doen rapporteeren.De brug aan Zwartenberg is hersteld en verkeer gaat door. Hedenavond, omtrent 7 uur is voor een gedeelte der kom Zevenbergen, het elechtrisch licht wederom in orde. Daardoor is het mij mogelijk de radio te beluisteren hetgeen sinds vorige week niet is kunnen geschieden. Enorme troepen Duitsche militairen zijn gepasseerd en zeer veel gelegerd in woningen, scholen enz. Thans is er voor de eerste maal vrij verkeer op de straten onbeperkt uur. De klokken worden heden verzet met 1.40 uur. Dat is nieuwe tijd met 1 uur en Duitsche tijd met 40 minuten. Gaf heden avond aan den Ort Kommandant dat mij ter kennis is gebracht dat 3 niet geexploiteerde bommen zouden liggen bij de watermachine nabij Langeweg onder Terheijden warvan dankbaar kennis werd genomen. Op een stafkaart is door mij de plaats aangeduid.

Tot en met 14 mei zijn 27 lijken geborgen en begraven hiermede de Fransche soldaat.

6 uur Alle D. militairen zijn heden nacht naar elders vertrokken. De opruimingswerken en zoeken naar lijken wordt krachtig doorgezet.

9 uur Men bereikt een klacht dat ingezeten de puinhoopen afzoeken en waarde artikelen meenemen. Onmiddelijk maak ik bekend dat niemand op de puinhoopen mag komen zonder machtiging van de politie.

12 uur Thans worden wederom 2 lijken blootgelegd en wel de weduwe J. Barel-v. Tetering en Jo v. Vugt. Eerder zijn eveneens 2 lijken blootgelegd in de Lange Noordstr. Na herkenning worden deze lijken direct begraven. Van betrouwbare personen vernam ik dat de opperbevelhebber van Land en Zeemacht Gen. Winkelman gisteravond door de radio bekend maakte dat Nederland gezien de verwoestingen te R’dam en elders zich heeft overgegeven behalve de provincie Zeeland. De juistheid kan ik niet achterhalen. Steeds komen meer vluchtelingen terug meestal uit de hoogere standen.

2 uur. Rijd naar Langeweg om contact te zoeken met eenig Duitsch offcier ter informatie van vele zaken op Langeweg en omgeving zijn zeer veel Duitsche militairen. Twee arbeiderswoningen bij Land. Snoeijs langs de weg zijn afgebrand als ook de boerderij van J. Nelemans. Op Langeweg is het raadslid v. Unnik met J. de Ridder eerstmaal waardebonnen aan het uitrijken. De in 1e instantie toegekende bedragen van F 1,25 per persoon, voor 4 dagen, blijkt mij te hoog te zijn. Ook is er behoefte, zooals in ZvB aan bomen van 25 cent. Op Langeweg kan ik de officier niet bereiken doch intusschen is er een commandopost te Zevenbergen. Bij informatie is het de bedoeling van het Duitsche Commando om alles gewoon te doen functioneeren onder mijn leiding.

4 uur Geef last bonnen van 25 cent te laten drukken. Bij het uitreiken der bonnen blijken vele personen o.a. ambtenaren der spoorwegen enz. dringende geldelijke hulp noodig te hebben, waarom ik morgen een verg. van B&W beleg om deze en andere zaken te bespreken.

5 uur Vele personen en gezinnen uit deze gemeente komen van elders terug omdat zij daar weg moeten o.a,. van Dinteloord. Jan de Wit van Zevenb. Hoek is zijn woning enz. gaan bezien. Alles was bezet met D. militairen. In zijn schuur slachtte men een koe, bij een ander een varken enz. Giosternacht, zegt jij, zijn tusschen zijn woning en de kom van Zevenb. Hoek uit eenig vliegtuig, vermoedelijk Engelsch een 6 tal bommen geworpden, diepe trechters vormende in de grond. De Wit zeide dat hij enkele paarden uit de weide mist.

6 uur. van Chef Pol. ontvang ik rapport houdende het aantal en de personen bij bombardement hier omgekomen. Het betreft de namen van 34 personen, groot en klein. Ben voornemens morgen, 16 mei, algemeene oproep te doen omtrent al of niet alsnog vermiste personen. In Zevenbergen wordt door de commandant kwartier gemaakt voor een groot aantal, meestal gemotoriseerde legeronderdeelen, welke naar ik van den commandant vernam, morgen doortrekken in de richting Zeeland waar gevochten zal worden. De eerdere order, om de bevolking om 8 uur van straat te hebben acht deze commandant niet meer van kracht, de inwoners kunnen op straat blijven tot donker is en ‘s-morgens op straat zijn wanneer het licht is.

Het aantal menschen dat bij mij om raad en inlichtingen komt, is geweldig, ik krijg geen tijd om te eten. De bevolking is overigens rustig mijn gezin slaapt beneden en ‘s-nachts houdt steeds een onzer de wacht.

Heb 4 uur bij v. Schendel geslapen. Naar de kerk 6 uur direct P. Huijsmans verzoekt ledige bussen en paardenwagen om water te halen. 7 uur naarbij watertoren. Voorbocht aangesteld als voorman lijken uit puinhopen te halen van Gerap om menschen te vorderen voor die werken. Auto pastoor met Roode Kruis embleem met gewonden naar Tilburg. Vele burgers bieden hun diensten aan. 9 uur. Om 9 uur komt een pater en brugers van Langeweg met een aangeschoten persoon. Er heeft daar een burger op Duitsch soldaat geschoten waarop +- 20 mannen in kelder P. Snoeijs gesloten onder bedreiging den persoon te verraden.

11 uur Lips van ZvB. Hoek aangesteld als gevolmnachtigde inzake levensmiddelen verzorger te Langeweg waar ook veelal Hoeksche bevolking is. ca. 11 uur Vertegenwoordiger voedsel voorziening aangewezen om bij firma v. Eck bloem aan bakkers te leveren. Aan hen die zonder middelen van bestaan zijn heb ik aangeraden zich te melden bij de landbouwers die geen weg weten met de melk. 11.30 Aan slager v. Kinderen heb ik gezegd de slagerij van Straten voort te zetten.

ca 12 uur. met veel menschen, die heden morgen en door den dag door mij zijn gevorderd worden de puinhoopen omgezet voor berging der lijken. 2 uur Zoo juist vernam ik dat de Fransche soldaat-vliegenier gisteren hier met zijn vliegtuig een duitsche machine neergeschoten, in het gasthuis alhier is overleden.

schietpartij te Langeweg. Hedenmorgen. Van morgen werd hier een gewond burger van Langeweg met name … gebracht naar het gasthuis vervoerd. Naar ik nader verneem zou de schietpartij te Langeweg tusschen Zevenbergen en Langeweg door een Langewegsche inwoner zijn geschied waarom ongeveer een 50-tal burgers in de omgeving bij de aldaar wonende landbouwerschuren verbblijvende, door de Duitsche militaire overheid bijeengebracht den ganschen nacht vast gehouden zijn op een zolder van het caf v. Gils te Langeweg, waar onder strenge bewaking en bedreiging met de wapenen gezocht wordt naar een dader. Er zou een der dezen, met name … Snijders zijn gefusileerd. Mij is door meer dan een der gevangenen verteld, welke angsten door allen is doorstaan. In dezelfde nacht, van 13 op 14 mei is de hoeve van J. Nelemans aan den Langeweg afgebrand, vermoedelijk in brand geschoten en in de hoeve van de weduwe Maris-Molengraaf aan den Langeweg onder vuur genomen waarom de bewoners (en de daar tijdelijk verblijvenden zich plat op den vloer moesten leggen voor lijfsbehoud. Vele gevluchte gezinnen uit Zevenbergen naar elders komen terug. In den namiddag is de waterleiding hersteld hetgeen het groote drinkwatergebrek doet opheffen. In den loop van de namiddag worden op mijn last vele gevaartoonen (de gevels van uitgebrande woningen en den brouwerij van Nelemans omver gehaald.
Uit de puinhoopen worden waar de arbeiders woning van A. v. Aken aan de Noordhaven stond, reeds enkele kinderlijkjes gevonden van de familie Dumoilain en Barel zijn de lijken heden nog niet gevonden. De heden overleden Fransche militair, die niet meer tot bewustzijn is gekomen en nog het H. Olisel is toegediend is tegelijk met de gevonden kinderlijkjes begraven. Mij wordt door de bevelvoerende Duitsche Officier gelast, direct de weggenomen wegbewijzering van de A.N.W.B. ter plaatse aan te brengen en de gasvoorziening te bevorderen.
Steeds komen bij mij klachten in van de burgerij met winkelzaken vooral, die met in hunzaak inwoning zijn, dat hun zaken worden leeggehaald, de woningen zijn doorzicht en van alles daaruit wordt vermist. Het is mijn voornemen dienaangaande bij het bezettingsleger een klacht in te dienen. De benzinepompen zijn reeds eerder opengebroken en de inhoud der tanks is geledigd.

Meerdere autos zijn in beslag genomen maar worden, na tijdelijk gebruik, wederom terug gegeven. Erger is het met de rijwielenbezitter die dit overkomen hun rijwiel wordt ontnomen en niet terug ontvangen of daarvoor geen betaling kregen,
althans zich daarover bij mij beklagen. Voor de eerste maal, na het bombardement is hedenmorgen de R.K. kerk geopend.
3 uur. Thans zijn de waardebonnen die ik heb laten drukken gereed en met de uitdeeling daarvan begonnen. Vele menschen wier huis en zaak door de het bombardement en daarop volgende branden zijn verowest melden zich om eenige onderstand. Zoo nodig ontvangen zij die anders een weekloon verdienden of uit hun zaak konden bestaan onderstand middels deze bonnen berekend. In Zevenb. Hoek zijn, naar mij wordt medegedeeld, nog geen bewoners teruggekeerd. Heden avond ga ik, met mijn dochter, bij den Heer v. Schendel slapen, waar steeds door twee personen om beurten uit de aanwezigen familie wordt gewaakt. De nacht verloopt rustig.

2e Pinksterdag

4 uur v.m. in ZvB. Bij brand Hotel Pais Bas geweest mannen gerequireerd.

Bij pastoor geweest omtrent begraven van lijken gisterenavond nog 5 lijken uit puinen gehaald. Zond v. Baal om doktor Kock te halen. Om 5.45 staan 2 duitschers voor mijn achterdeur en vragen naar mij. Direct wilden zij nadere inlichtingen omtrent bevolking en dat deze moest terugkeeren daar mij nu toch veroverd waren Houd mij correct -6.30 v.m. markt vol D. militairen. Op mijn verzoek helpen militairen bij het blussen van dee branden die zich hebben voortgezet langs de Zuid-Haven. Om 9 uur in Gasthuis vballen een vrouw Schoones, militaire dokter geholpen. Om 10.45 vorder ik 3 man om een lijk in weide bij L. Wipstraat te halen. Omtrent 11.30 uur vertrekken de grootste troep militairen naar elders. In Oudland en elders luchtgevechten waarbij vliegmachines zijn neergeschoten. Fransche militair gewond in gasthuis gebracht. Om 2.30 uur vind ik alle kasten in woning opengebroken en doorzocht. Er wordt vermist ….

Ontving order dat alle inwooners om 8 uur van straat moesten zijn en alles verduisterd. Vele gezinnen keeren naar hun woning terug. In den namiddag zijn in een massagraf op Kath. begr. plaats 10 (?) lijken begraven. Naar ik verneem liggen meer lijken onder de puinhoopen dan men wist. Zoo zou van het gezin A. v. Aken de vrouw en 7 kinderen nog gemist worden. Ben den ganschen dag bij mijnheer v. Schendel over de vloer en blijf daar slapen om 7.15 uur n.m. ben ik gaan liggen en geslapen tot ruim 11 uur.

Bij het optrekken van het Duitsche legerdeel te Zevenbergen in de richting Hoeven via de Lamgatscheweg en via de Huizersdijk laten de Ned. militairen, na eenige weerstand de spoorbrug voor de Mark en de Lamgatsche brug in de lucht vliegen. Nu de nieuwe betonbrug over het Markkanaal tusschen Breda en Terheijden alsmede de brug aan Zwartenberg vernield zijn, de eerste vanuit een vlichtuig door een bom, is elke verbinding naar Breda verbroken; alleen via Wagenberg-Oosterhout, is deze stad nog van hieruit te bereiken, wart groote bezwaren heeft om gewonden door het bombardement van hier naar Breda te vervoeren teneinde chirurgische hulp te verleenen.

1 uur ‘s-nachts. De geheele nacht blijven mijne huisgenooten, bij het licht van een petroleumlamp, kaars en electrisch lampje, aan tafel zitten, terwijl de directeur des gasfavbriek Revelman en echtgenoote hun toevlucht bij ons zochten. Omtrent 3.30 uur waren de branden vrijwel gebluscht of ingesloten. Om 4 uur raad ik mijn huisgenooten te vertrekken naar oom Driek op de Goudbloem, terwijl de Heer de Lint van Zevenb. Hoek, wiens auto op het markveld stond, zoo goed is hen direct weg te brengen. Intusschen vraagt mij dr. v.d. Linden trachten te zorgen voor een groote auto om 5 of 6 patienten te doen vervoeren naar het diaconessenhuis te Breda, zulks omdat de chirurg v. Hilten niet naar Oudenbosch durft te rijden. De patienten, slachtoffers o.a. van den bomaanval, hebben chirurgische hulp noodig. Zij kunnen moeten

om 8 uur v.m. te Breda zijn waarom dr. v.d. Linde mij verzoekt voor een auto en helpsters bij het inladen te verzorgen aan het R.K. Gasthuis waar alle levende gekwetsten en gewonden waren heengebracht na hun de 1e hulp te zijn verleend in de kelder van het gemeentehuis en ter plaatse van het ongeval. Door mij wordt daarvoor de brouwerswagen van Nelemans gevraagd en toegezegd terwijl door mij een viertal meishjes van de G.N.B.O. gevraagd worden voor inladen, welke eveneens wordt toegezegd. Intusschen wordt ik door kleine en groote groepen van ingezetenen advies gevraagd omtrent al of niet evacueeren, bang als de geheele bevolking is voor een 2e luchtaanval, waaromtrent ik geen advies kan geven. Men neemt echter het zekerste voor het onzekere en duizende inwoners maken zich haastiglijk gereed een en ander te pakken om buiten de kom der gemeente, hetzij langs dijken en wegen en in het openveld te gaan, hetzij naar kennissen of familie elders. Het wordt een ware uittocht. Gebleken is, dat honderde persoonen in het vrije veld hebben overnacht terwijl de schuilkelders vol zaten met menschen, ook die, wier woningen zijn verbrand of daarin waren ondergebracht. Deze uittocht wordt nog bevorderd doordat omtrent 15.30 uur v.m. enkel;e duitsche machines boven Zevenb. kruissen en een dezer in de nabijheid van de Lamsgatsche dijk een drietal bommen laat vallen welke groote trechters vormden in het bouwland van J. Oosthoek. Het ziet er slecht uit. Deze bommen exploideerden juist toen ik op de markt nader informeerde omtrent de juiste ligplaats in de Langenoordstraat van 2 lijken van volwassenen en 1 kind welke op de straat liggen. Zelf haast ik mij nu ook om bij mijn familie te komen op ‘De Goudbloem’ waar ik omtrent 6.30 uur aankwam en ontbijten kon. Een stroom van vluchtelingen rijd ik voorbij welke ik steeds raad niet in groepsverband te loopen temeer om ook gebeleken is dat van uit hetzelfde toestel dat om 5.30 uur 3 bommen liet vallen ook met de mitrailleur op de mensschen is geschoten waarbij niemand is gewond.

Om 7 uur ben ik wederom terug in Zevenbergen waar ik zie dat de zusters uit de Molenstraat zich in grooten auto begeven om te vertrekken. Op mijn vraag waarheen zij gingen vernam ik tevens dat zij vertrokken omdat door mij het vertrek der burgerij was bevolen. Aangezien zulk bevel van mij niet is uitgegaan zullen zij liever niet vertrekken. Aan het gasthuis is men bezig de zwaar gewonden in te laden voor vertrek naar Breda. Ook de kantoorhouder der P.T.T. is vertrokken. Nog kan ik geen menschen vinden om de lijken weg te nemen van de straak en in woningen. Alle secreatrie-personeel is eveneens gevlucht. Ik bezoek de schuilkelder en de daarin aanwezige menschen onder het gemeentehuis en dat bij A. v. Eck in de Sationstraat meerdere afdeelingen van het duitsche militaire leger, trekken door in de richting Zuid terwijl een aantal Fransche Duitsche pantserwagens zich hebben opgesteld in de Kon. Wilhelminastraat. Intusschen blijkt mij dat alle drie geneesheeren eveneens vertrokken zijn en waar ik een ziekenverpleegster van het diaconessenhuis uit Breda ontmoet in de Stationstraat, verzoek ik haar de patienten in de schuilkelder te verzorgen waarvoor ik verbandmiddelen ter beschikking stel. Intusschen is de lucht vol van duitrsche vliegtuigen waarvan er blijkbaar één onder vuur wordt genomen door de Fransche pantserwagens. Dit zware afweergeshcut doet mij vreezen dat van Duitsche zijde een nieuw bombardement kan worden verwacht waarom ik andermaal naar mijn familie vertrek terwijl ik nog tracht menschen te vinden die de wederom oplaaiende brand in de kerkstraat kunnen blussen, doch ik vond geen chjauffeur voor auto-spuit. Overal in den omtrek hoort en ziet men vliegtuigen en hoort men het inslaan van bommen. Na wat gebruikt te hebben ga ik trachten wat te slapen. Na twee uur geslapen te hebben ga ik andermaal terug naar Zevenbergen waar ik constateeren mag dat de autochauffeur van de brandspuit is gevonden en met enkele burgers de brand bestrijdt. Deze menschen vermeenen dat er eenige pantserwagens van met Duitsche militairen zich te Zeven zijn doorgekomen en zich hebben opgesteld aan het Fabriekseind. Ik meen aan hun kenteekens op de wagens /zwart kruis in witte omlijsting, Engelsche militairern te mogen zien terwijl dit toch duitschers zijn geweest. Met een der toevallige brandweermannen krijg ik het gedaan dat hij, met enkele anderen, de nog steeds op straat liggende lijken zal ophalen en bij de reeds aanwezige zal brengen, in het de hall van het K.J.V. huis in de Molenstraat. Het is mij bij nader onderzoek gebleken dat de medici Kock en Melief met hun families zitten in overdekte schuilplaatsen in de boomgaard van A. Schrauwen nabij de Spoorbrug Zevenbergen-Oudenbosch. Ik heb dr. Kock verzocht mij voor den avond de gewonden in de schuilkelder nader te onderzoeken en te behandelen hetgeen hij mij beloofde indien het luchtgevaar zulks zal toelaten. De nacht breng ik door, met mijn gezin, bij mijn familie op ‘De Goudbloem’, waar ik deze aantekeningen maak.

Sinds twee dagen ontvang ik noch post noch couranten en weten wij niets omtrent onze familie elders in Roermond, Heeswijk en onze militaire zoon die op 29 april j.l. als buitengewoon dienstplichtige, na een week tevoren daartoe te zijn opgeroepen bij de wegentroepen, naar Gouda is vertrokken. Vanuit mijn verblijf aan de Mark, zie ik omtrent 9.30 uur n.m. dat het vuur te Zevenb. andermaal is opgestoken, doch om 11 uur is dit niet meer te zien. Schijnbaaheeft men de brand andermaal bedwongen. Steeds hoort men vliegtuigen in de lucht en van tijd tot tijd zware exploities, wellicht van afweergeschut naar schatting nabij Dordrecht waar de geheele dag een zware brand of branden worden waargenomen. Ook zware exploities waren den geheelen dag te hooren waarschijnlijk te Roosendaal of (en) Bergen op Zoom. Reeds op 11 dezer zijn alle kerkdiensten door den pastoor van Zevenbergen afgelast op beide Pinksterdagen